ã"ø àøéä àåìîï

äàí àëï àîø îúúéäå "îé ìä' àìé"?

ëàùø øàä îùä àú îòùä äòâì äåà äëøéæ (ùîåú ìá, ëå): "îé ìä' àìé!", åàæ "åéàñôå àìéå ëì áðé ìåé" åäí äøâå àú äîùúçååéí ìòâì. ëáø ãåøåú ðôåöä äãòä ùìôéä âí îúúéäå äçùîåðàé äëøéæ áúçéìú äîøã "îé ìä' àìé", åäãòä äæå ëä øååçú òã ùäéà ðúôñú ëîåáðú îàìéä.

àáì áñôø äî÷áéí à á, ëã-ëæ (áúøâåí ëäðà) ëúåá: "åéøåõ îúúéäå åé÷ðà... åéæáçäå òì äáîä... åé÷ðà ìúåøä ëàùø òùä ôéðçñ ìæîøé áï ñìåà. åé÷øà îúúéäå áòéø á÷åì âãåì ìàîåø ëì äî÷ðà ìúåøä äòåîã ááøéú éìê àçøé"[1]; îèáÅò äìùåï 'îé ìä' àìé' ìà ðàîø ùí. áñôø äî÷áéí á îúúéäå ìà îåæëø ëìì[2]. á"îìçîåú äéäåãéí" îàú éåñôåñ ôìàååéåñ (à, à) îñåôø òì îòùä äâáåøä ùì îúúéäå, àáì ìà îåáàú ÷øéàúå. á"îâéìú àðèéåëåñ" (åøùà úøé"â, òì ôé ë"é ìåðãåï) îåáà ñéôåø îìçîä àçø ìâîøé, âí ëï ììà ä÷øéàä äæàú. "îãøù çðåëä" ðåñç à (éìéð÷, áúé îãøùåú çãø å) îñôø àú ñéôåø ðéùåàé áúå ùì îúúéäå òí áï çùîåðàé (ëê!) ììà ä÷øéàä äîôåøñîú, åâí "îãøù çðåëä" ðåñç á (éìéð÷, áúé îãøùåú çãø à) îáéà àú ùéçú îúúéäå òí çùîåðàé (ëê!) åàéðå îæëéø àú ä÷øéàä. ðöééï âí ùñôø î÷áéí à äð"ì îãîä àú îúúéäå ìôéðçñ åìà ìîùä, ëê âí "îâéìú àðèéåëåñ" (ôñå÷ ðä) îãîä àú àìòæø áðå ùì îúúéäå ì"ôéðçñ áø àìòæø ãé ÷ðàé ÷ðàä åùéæá ìéùøàì". àí ëï, àéï ùåí î÷åø áëúáé çëîé éùøàì ä÷ãåîéí ìëê ùîúúéäå àîø "îé ìä' àìé".

äáéèåé "îé ìä' àìé" ðîöà ø÷ áî÷åø òúé÷ àçã – áñôø éåñéôåï[3]. éåñéôåï áâøñúå äî÷åøéú îúàø àú úåìãåú òí éùøàì áú÷åôú äáéú äùðé òã ìîøã äâãåì[4]. äñôø çåáø ëðøàä áùìäé ú÷åôú äâàåðéí (ùðú 953 ìñôéøä) áàçú îòøé ãøåí àéèìéä. ëôé ùäåëéç ôøåô' ãåã ôìåñø, ÷ééîéí ùìåùä ðåñçàåú ùì éåñéôåï: ðåñç à (ðîöà áëúá éã éøåùìéí îùðú 1282, ëúá éã ðéå-éåø÷, ëúá éã øåèùéìã åòåã) äîáåññ òì ëúá äéã äðàîï ùì øáðå âøùåí á"ø éäåãä îàåø äâåìä ùìà äâéò ìéãéðå, ðåñç á äîòåáã åäî÷åöø áî÷öú (ðîöà áëú"é åèé÷ï åáîäãåøú îðèåáä), åðåñç â äîåøçá ùðòøê áòøê ëîàúééí ùðä àçøé çéáåø äñôø (ìôðé 1161) áàéèìéä[5]. òåøê ðåñç â ìà äòúé÷ àú äðåñç ä÷ãåí àìà "ëúá áòöí àú äñôø îçãù ìôé èòîå åìôé äù÷ôåúéå, åàó äåñéó ñéôåøéí çãùéí ìôé èòí äñôøåú äòîîéú ùì éîé äáéðééí"[6]. òì ñîê äðåñç äùìéùé äæä äåãôñä îäãåøú ÷åùèðèéðà, åòìéä äúáññå ëì îäãåøåú äñôø òã ñåó äîàä äé"è (îäãåøú îðèåáä äééúä äéçéãä ùùîøä àú ðåñç á òã ùðú úøò"â[7], åàéìå ðåñç à ðùúîø ø÷ áëúáé éã)[8].

åáëï, ëê ëúåá áðåñç à äðàîï áéåúø: "åéùìç [îúúéäå] àú éäåãä áðå áëì òøé éäåãä áñúø ìàîø: îé áëí òÄîé åîé ìéé àìé!"[9]. áëúá éã éøåùìéí (âí àåúå ääãéø ôìåñø) äâéøñä ùåðä áî÷öú: "îé áëí îé, åîé ìééé àìé"[10]. ðåñç â îáéà àéîøä îåøçáú: "îé áëí éøà éé åîé ìéé àìé"[11]. àáì áëúá éã àçã ùì ðåñç à – ë"é ðéå-éåø÷ (àãìø 1674) àùø ôìåñø òöîå îùáçå[12] – ðîöà ùéðåé îäåúé: "îé áëí òîé åîé ìéé" – ììà îéìú "àìé"[13], å÷øåá ìæä âí ðåñç á (ë"é åèé÷ï, îäãåøú îðèåáä) ùâåøñ "îé áëí ìéé" áìáã[14]. àîðí ôìåñø îôøù àú äáéèåé äðç÷ø áãøê ÷öøä: "øàä çùîåðàéí à á, ëæ (àçøé äúðâùåú áîåãéòéï). äìùåï – ùîåú ìá, ëå, åòìéä îáåññéí âí ãáøé ñôø çùîåðàéí à"[15], åáëê äåà îðéç ùäáéèåé "ëì äî÷ðà ìúåøä äòåîã ááøéú éìê àçøé" æää ìîòùä ìðåñç "îé ìä' àìé". àê àéï äëøç ìäðéç ù÷ééí ùéáåù âéøñä áëúá éã ðéå éåø÷ åáðåñç á; àôùø ìôøù àú äâéøñàåú äàìä ìà ëøîæ ìáéèåé ùì îùä áñôø ùîåú - àìà ëäôðéä ìî÷åîåú àçøéí áî÷øà, ìîùì "ìä' åìâãòåï" (ùåôèéí æ, éç). ðåñó òì ëê çùåá ìäãâéù ùîçáø ñôø éåñéôåï ìòúéí ÷øåáåú îâååï àú úéàåø äîàåøòåú áôøèéí îåùëé ìá ùäåà äîöéà áòöîå[16], åéúëï âí ùàçã äîòúé÷éí ùì ðåñç à äåñéó àú äîéìä "àìé" ìùí àçéæú äñéôåø áè÷ñè äúåøä.

ëàï çééáéí àðçðå ìùéí ìá ìùðé ãéå÷éí çùåáéí. à. ÷øéàú "îé ìä' àìé" ðàîøä òì ôé éåñéôåï ìôðé äîòùä áîåãéòéï, áúéàåø ôøòåú ôéìéôåñ. ìôé éåñéôåï äîøã äìàåîé äúçéì îäúðâãåú ìàëæøéåúå ùì ôéìéôåñ: "ðôøå÷ òåì âåé îå÷ãåï îòì òí éäåãä"[17]. îòùä äîæáç àùø áîåãéòéï îúåàø áäîùê[18] åìà îùîù òéìä ìîøã, åáúéàåø äîòùä äæä ìà îëøéæ îúúéäå ëìåí. á. ä÷øéàä ùìðå îéåçñú áéåñéôåï ìà ìîúúéäå àìà ìéäåãä (àí ëé áéåæîúå ùì îúúéäå). ëéöã àí ëï ðåöøä ãîåúå äîôåøñîú ùì îúúéäå çùîåðàé äîëøéæ "îé ìä' àìé" òì âåôúå ùì äîúéååï ääøåâ î÷øéá ä÷øáï?

åàëï ðøàä ùîéåñéôåï òã ééçåñ "îé ìä' àìé" ìîúúéäå äãøê øçå÷ä. àú ä÷øéàä äæàú ìà îáéà øáéðå äîàéøé áñôø ä÷áìä[19], åìà ø"î æëåú áñôø éåçñéï[20], åìà øáé ãåã âðæ á'öîç ãåã'[21], åìà øáé éçéàì äééìôøéï á'ñãø äãåøåú'[22], åìà åééñ[23], âí áàðöé÷ìåôãéä äéäåãéú "ôçã éöç÷" áãáøéí òì çðåëä[24] àéï îéìä òì ëê. á'ãåøåú äøàùåðéí' ìøáé éöç÷ àééæé÷ äìåé ìà ðîöà ëìì úéàåø ùì úçéìú îìëåú äçùîåðàéí, àê âí áãáøé äéîéí ùì âøõ[25], åâí áãåáðåá "ä÷öø"[26] å"äàøåê"[27], åâí àöì ùåìîï[28] å÷àñì[29] òðééï 'îé ìä' àìé' ìà îåæëø ëìì. äî÷åø äéçéã ìñéôåø äî÷åáì áéîéðå äåà ñôøå ùì ääéñèåøéåï äéäåãé äðåãò øáé æàá éòáõ "ãáøé äéîéí ìòí áðé éùøàì". ëê äåà ëåúá: "åîúúéäå ÷øà á÷åì âãåì: "îé ìä' àìé", åéáøç äåà åáðéå åëì éøàé ä' àðùé äçéì äîãáøä ìîòï äúàæø ùí..."[30].

î÷åáì ìçùåá ùñôø "ãáøé äéîéí ìòí áðé éùøàì" ðëúá ëúùåáä 'îñåøúéú' ìñôøéí ùì âøõ[31] . ãøëå ùì äøá éòáõ, àéù ääùëìä äðàîï ìîñåøú, ìñîåê ëì òåáãä áçéáåøå òì î÷åøåú ðàîðéí åéãåòéí - áôøùú îøã äçùîåðàéí áãøê ëìì òì ñôøé äî÷áéí, ëúáé éåñôåñ, îâéìú úòðéú åòåã; àáì àú äîùôè ùöåèè ìòéì äåà îáéà ììà öéåï î÷åø. éòáõ éëåì äéä ìäùúîù áðåñçàåú á (îäãåøú îðèåáä) å-â (ùàø îäãåøåú) ùì ñôø éåñéôåï, åìà ðåúø àìà ìäðéç ùäåà ì÷ç àú äàîéøä äæå îùí àê ùéðä àú îä ùîöà åòéøá àú äè÷ñè òí äîéãò îñôø äî÷áéí, åëê ðåöøä äîñåøú äçãùä.

àîðí äãòä äî÷åáìú äéà ù"ùðé äëøëéí äøáéòé åäçîéùé [ùì ñôøå ùì éòáõ], äãðéí áú÷åôú äáéú äùðé, àéðí îåñéôéí òåáãåú äéñèåøéåú òì àìä ùâøõ äáéà áëøê äî÷áéì ùì úåìãåú äéäåãéí"[32]. âí ø' éöç÷ àééæé÷ äìåé, áòì "ãåøåú øàùåðéí", ëúá àçøé ÷åøàå àú äñôø: "ëì ãáøéå äðí áéñåãí áðåééí òì ãáøé âøõ, åééñ åâí âééâø, ø÷ äñâðåï ùåðä"[33]. àîðí éòáõ ðäâ ìöøó àú äîéãò îäñôøåú äîñåøúéú òí îîöàé ääéñèåøéä äîãòéú. ëê äåà îúàø àú îèøúå: "ìáøø ãáøé äéîéí äáàéí àçøéäí [àçøé éîé äáéú äøàùåï] îúåê ñôøåú òîðå äôðéîéú [...] åìùéú àú ñôøåúðå ìî÷åø åìîöåøó ìãáøé-éîéðå; åãáøé ñåôøé äðëø, äòúé÷éí åäçãùéí, ìà äéå ìé ø÷ ìîéìåàéí"[34]. øàåáï îéëàì áîç÷øå øåîæ òì ëê ùéòáõ ðäâ ìùðåú ôøèéí îñåéîéí ìùí äúàîä èåáä éåúø òí äîñåøú. ëê ùéáç îàåã éòáõ àú ääéñèåøéåï äéäåãé îéîé äáéðééí øáé òæøéä îï äàãåîéí (ãä øåñé) åøàä àú òöîå ëîîùéëå, åäøé òæøéä îï äàãåîéí äùúîù ááé÷åøú äè÷ñè ùì äëøåðé÷åú äéäåãéåú, äùååä àú äðåñçàåú îäáçéðä äôéìåìåâéú åàó úé÷ï ëîä î÷åîåú áçéùåáé ùðéí[35].

äîñ÷ðä äéà ùæàá éòáõ äåà æä ùùéìá áúéàåø îøã äçùîåðàéí, ëðøàä îúåê ñéáåú çéðåëéåú åñôøåúéåú, ùúé îñåøåú – îòùä îúúéäå ìéã äîæáç îúåê ñôø äî÷áéí à åä÷øéàä "îé ìä' àìé" îñôø éåñéôåï, åäãáøéí ùéöàå îôøé òèå äôëå ìðçìú äëìì[36].

ððñä ìúàø àú äúôùèåú âøñúå ùì éòáõ áúåãòä äéäåãéú. áùìäé äîàä äé"è äôê çâ äçðåëä ì"çâ äçùîåðàéí", "çâ äî÷áéí", îòéï çâ öéåðé çãù[37]. äàåôé äæä äúáèà áéï äùàø áîñåú, áðàåîéí, áîàîøéí åáéöéøåú ùøåëæå ìáñåó áùðé àåñôéí âãåìéí – ëøê "çðåëä" á"ñôø äîåòãéí"[38] å"ñôø äçðåëä"[39] . äîãåø "çðåëä" á"ñôø äîåòãéí"[40] ìà îæëéø àú äîìéí "îé ìä' àìé", åäöéìåí ùì äôñì äéãåò ùì áåøéñ ùõ[41] á"ñôø äîåòãéí" (òî' 102) ðåùà àú äëåúøú "îé ìòí [!] àìé!". àáì á"ñôø äçðåëä" äîöá ùåðä, åéù ìëê ñéáä. ìôé ùîåàì ãåúï[42] , äàéù ùðúï ìçðåëä àú öáéåï äçâ äìàåîé-äöéåðé äåà îðçí àåñéù÷éï. ëáø áøàùéú ãøëå ëôòéì öéåðé äåà ðéñä ìäðçéì áòí àú äîùîòåú äìàåîéú ùì çâ æä. ëê äåà ëåúá àì àçã-äòí áùðú 1892: "àú çâ äçðåëä äðåëçé [úøð"â] éçââå áðé òéøé [é÷àèøéðåñìàá] ëçâ ìàåîé ìëì ãáø: äéìãéí éùéøå 'äðøåú äììå' å'öéåï öéåï', àçã äîåøéí é÷øà ìôðéäí îòðééï ãçðåëä åàçøé ëï àøàä ìäí úîåðåú îàøõ éùøàì åàáàø ìäí àú äúîåðåú äàìä"[43]. "ñôø äçðåëä" ðëúá áäùôòú ëúáé àåñéù÷éï. äàåñó äæä éöà ìàåø áùðú úøö"ã, äåà øååé áàæëåøé âáåøú äî÷áéí åîñúîê áòé÷ø òì ñôø äî÷áéí (÷èòéí îñôø çùîåðàéí à éöàå áúøâåí äòáøé ëáø áùðú 1901[44], åáùôåú àçøåú äñôø äéä ðâéù ìéäåãéí îúçéìú ääùëìä). áùìåùä î÷åîåú áàåñó øá-îùúúôéí æä ðàîø "îé ìä' àìé", àáì ëåìí ÷ùåøéí ìà ìîàîøéí îãòééí àå úåøðééí àìà ìéöéøåú ñôøåú åàåîðåú[45].

àí ðòééï áçåáøåú ääãøëä ìçðåëä ùì ú÷åôú ä÷îú äîãéðä, ðâìä ùäï ðçì÷åú ìùúé ÷áåöåú: àìä äîöèèåú àú ñôø äî÷áéí à[46], åàìä äîòáãåú àåúå àå äîñôøåú àú úåëðå á÷éöåø. ä÷áåöä äøàùåðä àéðä îëðéñä áôéå ùì îúúéäå " îé ìä' àìé". ä÷áåöä äùðééä çåôùéú éåúø. ìîùì, äçåáøú "îâéìú çðåëä" îáéàä àú ñéôåø äîøã áôøåèøåè úçú äëåúøú "ñôø çùîåðàéí îñÇôø", åîöéòä ðåñç îòåøá ùì ä÷øéàä: "îé ìúåøú àì÷éðå – àìé!". ðøàä ùìôðéðå äúôúçåú òöîàéú, ôøé ùéìåá áìúé îëååï ùì "ëì äî÷ðà ìúåøä äòåîã ááøéú éìê àçøé" îñôø äî÷áéí, åùì "îé ìä' àìé". äçåáøú äæàú ðëúáä áùðú úù"å, åëáø áùðú úùè"æ áçåáøú "ãôéí ìçðåëä" ùéöàä ìàåø îèòí îùøã äãúåú ðëúá: "÷øà îúúéäå: îé ìä' àìé – ìäéìçí áàåéáéðå åìäëåú áäí îëä àçú àôéí – åìä' äúùåòä!"[47]. áäâåú äãúéú-çøãéú òì äçðåëä ìà ðîöàå ò÷áåú ä÷øéàä 'îé ìä' àìé' áîçöéú äøàùåðä ùì äîàä äòùøéí[48]. ðæëéø âí àú àøâåï äðåòø äãúé-öéåðé "áøéú çùîåðàé" ùðåñã áùðú úøö"ã åðñîê áîåôâï òì îñåøú äçùîåðàéí åòì îàá÷í äãúé, åäåà áçø ëñéñîúå àú äîéìéí îñôø îùìé (ëà, ìà) "ìä' äúùåòä"[49] åìà "îé ìä' àìé". ðéúï ìäñáéø àú æä áëê ùöáéåðå äìàåîé ùì äçðåëä ùëìì àú ääúáèàåéåú "ðñ ìà ÷øä ìðå, ôç ùîï ìà îöàðå" (î' æòéøà), àå ëôé ùëúá äñåôø æøåááì (éåñó åéè÷éï) "ìà áúôéìåú äñúô÷å äçùîåðàéí... ìà ìðñéí öéôå äáøéåðéí... àú ãîí ùôëå áòã äçåôù äòîîé"[50], ðúôñ áøàùéú äîàä äòùøéí ëðéâåã îåçìè ìàåôé äãúé ùì çðåëä.

òí æàú, äîñåøú äçãùä äùúøùä îäø áúåãòú äöéáåø. äéà î÷ùøú àú çâ äçðåëä òí äî÷øà, äéà îòöáú àú ãîåúå ùì îúúéäå äçùîåðàé ëîîùéëå ùì îùä øáðå îðäéâ äàåîä, åäéà îöøôú àú äçìåöéí åáåðé äàøõ ùì éîéðå òí ìåçîé äî÷áéí å÷ðàé ãåø äîãáø á÷øéàä "îé ìä' àìé!".

---