äîòéï - גליון תשרי תשסח

çæøä ìîàîøé äîòéï

òøáä: æéäåé îãòé åîñåøú äìëúéú / ã"ø æäø òîø

ä÷ãîä

æéäåé äòøáä åäöôöôä

äôï äáåèðé

äôï äìùåðé

äôï äîåøôåìåâé

îâì åîñåø

îñ÷ðåú

ä÷ãîä

äöéååé îï äúåøä äåà ì÷çú ìîöååú ðèéìú ìåìá 'òøáé ðçì' (åé÷øà ëâ, î), åçæ"ì ÷áòå ù"äöôöôä ôñåìä" (ñåëä ô"â î"â). îëàï îùîò ùä'öôöôä' ãåîä äéà ìòøáä, åìëï ðãøùå çæ"ì ìúú ñéîðéí ìäáçðä áéðéäí:

            à. ñåëä ìã, à:

úðå øáðï: àé æäå òøáä åàéæäå öôöôä?

òøáä: ÷ðä ùìä àãåí, åòìä ùìä îùåê, åôéä çì÷.

öôöôä: ÷ðä ùìä ìáï, åòìä ùìä òâåì, åôéä ãåîä ìîâì.

                        á. úåñôúà ñåëä á, æ:

öôöôä: äòùåé ëîñø.

òøáä ôñåìä: ÷ðä ùìä ìáï, òìä ùìä òâåì.

            â. éøåùìîé ñåëä ô"â ä"â[1]:

öôöôú: äòùåéä ëîéï îâì.

úðé ëîéï îâì ôñåìä, ëîéï îñø (ôñåìä) [ëùéøä].

òøáä ôñåìä: òìä òâåì å÷ðä ìáï.

òøáä ëùéøä: òìä àøåê å÷ðä àãåí.

àí ðáçï àú ëì äî÷åøåú äúðàééí äììå ðøàä ù÷ééîåú âøñàåú ùåðåú, åàó ñåúøåú, åçì÷ îäñéîðéí (òìä òâåì å÷ðä ìáï) ùðéúðå ìàéôéåï äöôöôä áî÷åø àçã îåôéòéí ëñéîï ìòøáä ôñåìä áî÷åøåú äàçøéí. äáòéä äéà áçéìåôé äùîåú, àê îáçéðä äìëúéú àéï ìäí ëîòè îùîòåú, ùäøé ìà îöàðå îé ùéúéø òøáä å\àå öôöôä ùòìéä òâåì. ìòåîú æàú, äñéîï äîúééçñ ìùéðåï ùì äòìéí òùåé ìäéåú áòééúé áäâãøúå, åòìéå éúëï ùäéå çéìå÷é ãòåú; ëðøàä ùæàú äñéáä ùòì ñéîï æä äúî÷ãå áñåôå ùì ãáø äàîåøàéí áãéåï áúìîåã äááìé (ñåëä ìã, à), àçøé ùð÷áò ùí ùòìä äöôöôä ãåîä ìîâì:

åäà úðéà: ãåîä ìîâì – ëùø, ãåîä ìîñø – ôñåì! àîø àáéé: ëé úðéà ääéà – áçéìôà âéìà. àîø àáéé: ùîò îéðä, äàé çéìôà âéìà ëùø ìäåùòðä.

îëàï ù÷ééí ñåâ ùì òøáä ùàéðä æää ìòøáä ä'÷ìàñéú' àê áëì æàú äéà ëùøä ìâîøé, åäéà äòõ ùëåðä 'çéìôà âéìà'.

æéäåé äòøáä åäöôöôä

çå÷øé äòú äçãùä òñ÷å øáåú áæéäåé äòøáä åäöôöôä, åáðéñéåï ìééùá áéï äâøñàåú äùåðåú ùì äî÷åøåú ä÷ãåîéí. ìäìï ðáéà áèáìä ñéëåí çì÷ îãòåú àìä (òì ôé äîéðåç äîåãøðé)[2]:

àåìí îàçø ùî÷åøåú çæ"ì ùðæëøå ìòéì äéðí çì÷ééí åî÷åèòéí, åììà ãéåï ùì äàîåøàéí áúìîåã äéøåùìîé, ìà ðéúï òì ôé äðúåðéí ùáäí ìáàøí áàåôï çã îùîòé, àìà ø÷ ìäöéò ôøùðåéåú ùåðåú. ôøùðåéåú àìä, ëëì ùúäééðä çùåáåú, ëàùø äï áàåú ëðéñéåï ìùçæø àú äîöéàåú äáåèðéú ùòìéä ãéáøå çæ"ì - äï úéùàøðä áâãø äùòøåú ùàéï ìäï úå÷ó äìëúé. éúéøä îæàú, ôøùðåú ùîðñä ìëåó î÷åø úðàé òì ääìëä äîòùéú áéîéðå, åîúòìîú îñôøåú ääìëä ùðëúáä åìîñåøú ääìëä ùðäâä áôåòì îàæ ëäîùê éùéø ìúìîåã äááìé (ëôé ùòåìä îëîä îç÷øéí çùåáéí ùðëúáå áñåâéä), àéðä éëåìä ìäéåú ÷áéìä îáçéðä äìëúéú. ìëï òìéðå ìäñúô÷ áè÷ñè äááìé, ùçùéáåúå ìäìëä äîòùéú äéà îëøòú áëì ÷äéìåú éùøàì. àðå àôåà ðöéò ãøê àçøú ìáçéðú äñåâéä, ëäîùê ìñôøåú ääìëúéú ùðëúáä îàæ éîé äâàåðéí.

äôï äáåèðé

øàùéú ðöééï, ùàéï ëì îçìå÷ú á÷øá ëì äôøùðéí äîñåøúééí åäçå÷øéí äîåãøðééí, ùäòøáä åäöôöôä äðæëøéí áî÷åøåú çæ"ì áä÷ùø ìæéäåééí òí 'òøáé ðçì' äí öîçéí äùééëéí ìñåâ Salix åìñåâ Populus. îãåáø áöîçéí ÷øåáéí îáçéðä áåèðéú äùééëéí áéîéðå ìîùôçú äòøáúééí (Salicaceae). ëéåí äòøáä ùééëú ìñåâ Salix ùîëéì ë-170 îéðéí áòåìí, åàéìå äöôöôä ùééëú ìñåâ Populus äîëéì ë–30 îéðéí. áàøõ éùøàì âãìéí áø àøáòä îéðéí ùì òøáä (Salix): òøáä îçåããú (S. acmophylla), òøáä ìáðä (S. alba), òøáú ùìåùú äàá÷ðéí (S. triandra) åòøáä îãåîä (S. pseudosafsaf), åîéï ôìéè úøáåú ðåñó - òøáú ááì (S. babylonica).

øàåé ìöééï ùäñåâ Salix ðçùá ìàçã îäîñåáëéí áéåúø ìäâãøä áòåìí äöîçéí, áùì îöéàåúí ùì áðé ëìàéí ôåøééí ùîèùèùéí àú âáåìåú äîéðéí. áàøõ îöåééí áðé ëìàéí áéï òøáä îçåããú ìòøáä ìáðä, áéï òøáä îçåããú ìòøáú ááì åáéï òøáú ùìåùú äàá÷ðéí ìòøáä îãåîä[3].

àùø ìöôöôä (Populus), áàøõ éùøàì âãì ø÷ îéï áø àçã áñîåê ìî÷ååé äîéí, äåà äîëåðä áéîéðå áùí öôöôú äôøú euphratica) (P.. îéï æä âãì ìòéúéí áñîéëåú ìîéðé äòøáåú, åäîééçã àåúå äåà ãîéåðí ùì òìéå äöòéøéí ìàìå ùì äòøáåú - òìéí îàåøëéí åöøéí ùùôúí úîéîä, áòåã ùäòìéí äáåâøéí ùì öôöôú äôøú äí îòåâìéí åáòìé ùéðåï âãåì áçì÷í äòìéåï. äëìàåú áéï îéðé äöôöôä ìòøáä àéðï ùëéçåú.

øàåé ìöééï ùäòøáä äîçåããú, äòøáä äìáðä åöôöôú äôøú âãìéí âí áááì áàåôï ðøçá[4]. ÷øåá àôåà ìååãàé ùçæ"ì äúééçñå áëì ä÷ùåø ìäâãøä äî÷øàéú ùì 'òøáé ðçì' ìîéðé äáø ùì ä-Salix åì-euphratica Populus, òöéí ùîúàôééðéí ëöîçé îéí. òãåéåú ìùéîåù áòöéí àìå áòú äòúé÷ä áàøõ éùøàì ðéúï ìîöåà áîîöà äáåèðåàøëéàåìåâé[5]. ìäãâùú äãîéåï áéðéäí ñéôø ìé îåøé ôøåô' éäåãä ôìé÷ñ æ"ì, ëé áàçã ä÷éáåöéí äãúééí áòî÷ áéú ùàï ðäâå áòáø áîùê ùðéí ì÷çú áèòåú àú ä- Populus euphratica ë"òøáä", òã ùäòîéãå àåúí òì èòåúí[6].

îéðé öôöôä (Populus) àçøéí, ùàôùø åâãìå áàøõ ëòöé úøáåú, ëâåï öôöôä îëñéôä (P. alba), æäéí ëðøàä ì"öôöôä ùáäøéí" (ñåëä ìã, à); âí áòøáéú äí îëåðåú áùí àçø – "çåø"[7].

äôï äìùåðé

áùì äãîéåï äøá ù÷ééí áéï îéðé ä-Salix ì-euphratica Populus ðëììå áòáø ìòéúéí ëåìí áùí 'òøáä'. ëìåîø, 'òøáä' äéà âí ùí ÷éáåöé- áåèðé ìùðé äöîçéí, åâí ùí ñôöéôé ì-Salix. úåôòä æå, åëï øéáåé äîéðéí åöåøåú äáéðééí áúåê äñåâ Salix, îñáéøéí ëðøàä îãåò áëì äîåáàåú áî÷øà ðæëøú äòøáä áìùåï øáéí: 'òøáéí'[8] àå 'òøáé ðçì'[9]. æàú âí äñéáä ìçéìåôé äùîåú áéðéäí, ëôé ùîåáà áúìîåã ùîàæ ùçøá áéú äî÷ãù ðúçìôå äùîåú: òøáä – öôöôä, öôöôä – òøáä; çìôúà – òøáúà, òøáúà – çìôúà[10]. ëìåîø, äòõ ä÷øåé áìùåï äî÷øà 'òøáä' äúçìó áùí 'öôöôä'. úåôòä æå áàä ìéãé áéèåé âí áùôä äòøáéú, ëôé ùîöééï äøîá"í àú ëì äùîåú äììå éçãéå: "çìàó äåà àìöôöàó, åàìñðãàø åàìò'øá, âí àìñåçø åàìñàìâ' (Salix)"[11]. äøåôà äéäåãé àáå àìîðà äëäï ùôòì áîöøéí áãåø ùàçøé äøîá"í, áéàø áçéáåøå äôøî÷åìåâé ëàùø ãï áòøáä: 'òøá – éù àåîøéí ùäåà ð÷øà ùâ'øä àáøàäéí (ùéç àáøäí; Vitex agnus-castus), åéù àåîøéí 'àìöôöàó', åæäå äùí äðëåï áìùåï äòáøéú ùëï 'öôöàó' áòáøéú äåà òøáä'[12]. âí áéîéðå ð÷øàú ä- Salixáàøõ éùøàì åáááì áòøáéú áùí 'öàôöó' åä-Populus áùí 'ò'àøá'[13].

äôï äîåøôåìåâé

àîðí çéìåôé äùîåú àéðí úîéã îùîòåúééí îáçéðä äìëúéú, ëîå ìîùì ìâáé 'ôúéìú äàéãï' ùðéúï ìäôé÷ ôúéìåú áàåôï ãåîä äï îäòøáä åäï îöôöôú äôøú[14]; àåìí áòðéï 'òøáé ðçì' ùãåå÷à áäí ðéúï ìöàú éãé çåáä áñåëåú - äæéäåé äîãåéé÷ áéï äîéðéí äåà ëîåáï äëøçé. àîåøàé ááì äéå òøéí ëàîåø ìáòééúéåú ùì çéìåôé äùîåú, åìëï éëìå ìäñúîê ø÷ òì ñéîðé äùãä äîåøôåìåâééí, ùäáãéìå áéï äòøáä äëùøä ùòìéä îàåøê åáéï äöôöôä å\àå äòøáä äôñåìä ùòìéäï òâåì. ñéîï ðåñó ùàìéå äúééçñå äåà ùéðåï äòìéí: òìéí çì÷éí àå îùåððéí ëùì 'çéìôà âéìà', äééðå òøáú äîâì, ùùéðåï òìéä ÷èï åòãéï ëùì îâì – îöáéòéí òì òøáä ëùøä, áðéâåã ìöôöôä å\àå äòøáä äôñåìä ùìäï ùéðåï âñ ëùì îñåø.

ëê âí äáéðå áôùèåú äâàåðéí åäøàùåðéí. øá ñòãéä âàåï, ùðåìã áîöøéí, ôòì áàøõ éùøàì åùéîù ëâàåï áááì, äòéø áòðéï æä: 'åúàåø äòøáä: îéï ù÷ðä ùìå àãåí åòìéå îøåáéí å÷öååú òìéå çì÷åú äåà äðì÷ç, àáì îéï ù÷ðäå ìáï åòìéå òâåìéí å÷öååú òìéå ôâåîåú ëîñåø äåà ôñåì. åäøàùåï ð÷øà áàøõ éùøàì (=àìùàí) åîöøéí öôöôä (öôöàó), åäùðé òøáä (âøá). åøàéúé àðùé äàøõ äæàú (=ááì) îçìéôéí àú ùðé äùîåú äàìä'[15]. ëìåîø âí øñ"â îòéã òì çéìåôé äùîåú, åìëï îáéà àú ääáçðä äîåøôåìåâéú áéï äòøáä äîåúøú äéà ä- Salixåáéï äòøáä äôñåìä äéà ä-Populus áòìú äòìéí äòâåìéí åäùéðåï äâñ ãîåé äîñåø. øñ"â àéðå îúééçñ ì'çéìôà âéìà', ëìåîø ìîéï äòøáä áòìú äùéðåï ä÷èï, ùäéà àåôééðéú ìëì îéðé ä- Salixáàæåøðå. ìòåîú æàú, äøîá"í îáéà ùìåùä îéðé öîçéí: òøáä ëùøä, öôöôä ôñåìä åòøáú äîâì (çéìôà âéìà) ùëùøä. åæ"ì (äìëåú ìåìá ô"æ äì' â-ã): 'òøáé ðçì äàîåøåú áúåøä àéðï ëì ãáø äâãì òì äðçì, àìà îéï éãåò äåà äð÷øà òøáé ðçì, òìä ùìå îùåê ëðçì åôéå çì÷ å÷ðä ùìå àãåí, åæä äåà äð÷øà òøáä. åøåá îéï æä âãì òì äðçìéí, ìëê ðàîø òøáé ðçì, åàôéìå äéä âãì áîãáø àå áäøéí ëùø. åéù îéï àçø ãåîä ìòøáä àìà ùòìä ùìå òâåì åôéå ãåîä ìîñø å÷ðä ùìå àéðå àãåí, åæäå äð÷øà öôöôä, åäéà ôñåìä. åéù îéï òøáä ùàéï ôé äòìä ùìä çì÷ åàéðå ëîñø, àìà éù áå úìîéí ÷èðéí òã îàåã ëîå ôé îâì ÷èï, åæä ëùø. åëì äãáøéí äàìå îôé äùîåòä îîùä øáðå ðúôøùå'. åäåñéó òì ëê äøá éåñó ÷àôç áôéøåùå: 'åäîéï äùìéùé ùôâéîåúéå ãåîåú ìôé îâì ÷èï äåà ùäéä îöåé äøáä áúéîï, åáå äééðå éåöàéí éãé çåáä"[16]. ëôé ùðøàä áäîùê, òøáú äîâì (çéìôà âéìà) äéà ä"îéï ääìëúé" äùëéç áéåúø, ùòùåé îáçéðú úåøú äîéåï äîãòé ìëìåì îéðé òøáä (Salix) øáéí, åáëììí àú ëì îéðé äáø äâãìéí áàøõ.

îâì åîñåø

ëàï äî÷åí ìöééï, ùäðçú äéñåã áäáðú ñéîðé äùãä ùì çæ"ì äí ùäîåðçéí 'îâì' ('âéìà') å'îñåø' äí àåúí ëìéí äéãåòéí áéîéðå áùí æä. îç÷øéí äéñèåøééí, ìùåðééí åàøëéàåìåâéí äøàå ù÷ééí ãîéåï øá áéï äîâì ùäéä áùéîåù áú÷åôú äúìîåã åáéï äîâì ùùéîù àú äôìàç äòøáé òã éîéðå[17]. îâìéí àìä (éùðí èéôåñéí ùåðéí) çñøé ùéðåï àå áòìé ùéðåï ÷èï éçñéú, ë-0.5–1.5 î"î (áîâìéí éùðéí äùéðåï ðùç÷), ìòéúéí äùéðééí îåôðåú áæåéú ìëéååï ä÷ú, åìòéúéí äï éùøåú. ìòåîú æàú äîñåø äåà ëìé ùäéä áãøê ëìì áòì ùéðééí âñåú åâãåìåú åáîøååçéí âãåìéí îàìä ùì äîâì, î–2 î"î åîòìä[18]. ìôé æä éåöà, ùùéðåï ä'îñåø' äåà áäçìè úåàí àú äùéðåï ùì òìé öôöôú äôøú (euphratica Populus).

ëéãåò, ÷ééîéí ùðé ôéøåùéí îäé öåøú ôâéîåú ùåìé äòìéí á'òøáä' äëùøä åá'öôöôä' äôñåìä. ìôé ùéèú øù"é, áçéìôà âéìà äôâéîåú ùì äùéðééí ðåèåú áæåéú, åàéìå áöôöôä äï éùøåú[19]; ñéîï æä äéä ôåñì ìëàåøä îéðé òøáåú øáåú ùáäí äùéðåï äåà éùø. àåìí ôéøåùå ùì øù"é ìà äú÷áì ìäìëä, åáùåìçï äòøåê ðôñ÷ ëîå äôéøåù äùðé ùì äøîá"í, ùääáãì áéï äòøáä äëùøä ìöôöôä äôñåìä äåà áâåãì äùéðåï ùì ùåìé äòìéí[20].

îñ÷ðåú

ìñéëåí, äòøáä äëùøä ä'÷ìàñéú' äéà äòøáä ùòìéä îàåøëéí åùôúåúéäï çì÷åú; úàåø æä éëåì ìäúàéí ìîùì ìòøáä äîçåããú ((Salix acmophylla, ùùéðåï òìéä äåà æòéø, åìòéúéí çñø ëîå áæï äâãì áááì[21]. ìòåîú æàú áàøõ éùøàì ëì îéðé ä-Salix ùôúåú òìéäí îùåððéí ëîâì, åìôéëê äí îåâãøéí ë"çéìôà âéìà" äëùøä ìîöåä; áúåëí ðëììú âí äòøáä äìáðä[22]. ùéèú äøîá"í ôåèøú àåúðå ìîòùä îìáãå÷ îäé äòøáä ä'î÷åøéú' ùäéúä ðäåâä áéîé ÷ãí, ùëï îäáçéðä äáåèðéú àéï ëéåí áàôùøåúðå ìäúç÷åú àçø äæï ä'èäåø' áùì ääëìàåú äùåðåú ù÷ééîåú áéï äîéðéí äùåðéí. éúéøä îæàú, ìòéúéí áòðôéí ùì ôøè îñåééí ðéúï ìøàåú ùåÉðåÌú áöáò, áâåãì åáöåøú ùéðåï äòìéí. áùì ëê àôùø ùáéîéðå äñéîï "÷ðä àãåí" ìòøáä ëùøä àéðå îòëá ëìì, ëôé ùäòéø îøï ø' éåñó ÷àøå: "åäà ãàîøéðï ãòøáä ÷ðä ùìä àãåí åöôöôä ÷ðä ùìä ìáï, îñô÷à ìé àé àãåí îîù áòéðï åëì ùàéðå àãåí àó ò"ô ùäåà éøå÷ ëëøúé ìáï îé÷øé åôñåì, àå ãìîà ìáï ùàîøéðï äééðå ìáï îîù, åëì ùàéðå ìáï îîù àãåí îé÷øé, ùàò"ô ùäåà éøå÷ îàçø ùëùäùîù îëä áå äåà ðòùä àãåí áëìì àãåí äåà. åìæä ãòúé ðåèä, ãàí ìà ëï ìà îùëçú ìãéãï òøáä ëùøä, ùäøé òøáä ùìðå ÷ðä ùìä éøå÷, åàôéìå àåúä ùä÷ðä ùìä àãåí àéðå àìà îöã ùîëä áå äùîù, ùäøé ëï úîöà áàéìï òðôéí ù÷ðä ùìäí àãåí åòðôéí ù÷ðä ùìäí éøå÷, åàôéìå áòðó àçã úîöà ÷öúå àãåí å÷öúå éøå÷"[23].

ëîå ëï éù ìäòéø, ùäãéåï äáåèðå –äéñèåøé áñåâééú ääáãì äáåèðé áéï äòøáåú ùì áðé àøõ éùøàì ìàìä ùì áðé ááì, ùòñ÷å áå ëîä îï äçå÷øéí, äåà ò÷ø, îôðé ùäåà îúòìí îëê ùáùàø ÷äéìåú éùøàì äéå îéðéí àçøéí ùì òøáåú. ëê ìîùì, áîöøéí éùðí îéðé òøáä(S. mucronata & S. tetrasperma) ùàéðí âãìéí áàøõ ëìì, åìäí òìéí îùåððéí[24]. îéðéí àìä äí áçæ÷ú 'çéìôà âéìà' åäí ëùøéí (ìòåîú öôöôú äôøú, ùàó äéà âãìä ùí, åäéà ôñåìä), åáäí àëï äùúîùå éäåãé îöøéí ìãåøåúéäí. àùø ìéáùú àéøåôä, âãìéí áä ëùéùéí îéðé òøáä[25], åáøé ùçì÷ îä÷äéìåú äéäåãéåú ùí éöàå éãé çåáú äîöåä áîéðéí àçøéí äîöåééí áàøöåúéäí åùòîãå á÷øéèøéåï äîåøôåìåâé ùì 'òøáä ëùøä' àå ùì 'çéìôà âéìà'. ãé áëê àí ðæëéø, ùìôé äðúåðéí äîåôéòéí áôìåøä àéøåôéàä ðîöà ùäòøáä äîçåããú, ùòìéä çì÷éí, àéðä ùëéçä áàøöåú îøëæ åîòøá àéøåôä. éúéøä îæàú, òöí äòåáãä ùñôøåú ääìëä ìãåøåúéä ìà òñ÷ä áàåôï îòùé áñåâéä æå (ìòåîú äãéåðéí äøáéí áðåùà àúøåâéí îåøëáéí ìîùì) îøàä ùáôåòì äú÷áìä ììà òåøøéï äâéùä äâîéùä ùîúéøä àú ëì îéðé ä-Salix äîúàéîéí ìñéîðéí ùäéúåå çæ"ì[26], åáëê àôùø ì÷áåò ùáëì ÷äéìåú éùøàì ìúôåöåúéäí äùúîøä àåúä îñåøú øöéôä åàîéðä ùì æéäåé "òøáé ðçì". ìëï ääñúîëåú òì îç÷ø äîðåú÷ îîñåøú æéäåé æå àéðå éëåì ìäú÷áì îáçéðä äìëúéú. äãáøéí àîåøéí ìîé ùñáåø ùöôöôú äôøú euphratica) Populus) äéà ä"çéìôà âéìà" åìëï äéà ìëàåøä ëùøä ìîöåä[27], åëï äãáø ìâáé äà÷ìéôèåñ (Eucalyptus) ùéù ùñáøå ùäéà ëùøä áãéòáã[28]. ìçéìåôéï àéï ì÷áì àú äèåòðéí ùäòøáä äìáðä (S. alba) äéà ôñåìä, ëé áëê àåñøéí àú äîåúø åéåöøéí çåîøåú ùàéðï ìöåøê[29]. ìòåîú îéðé äòøáä (Salix) ùáäí ðéúï ìöàú éãé çåáú àøáòú äîéðéí, ðéúï ì÷áåò ùîéðé äöôöôä ((Populus äí ôñåìéí áùì îúàø òìéäí äòâåì åùéðåï òìéäí äâñ ëùì îñåø, åìà îöàðå áéï ôåñ÷é ääìëä îé ùäúéøí.