äøá ùìîä æàá ôé÷

ääøéâä áùøéôä ááéú ãéï

ä÷ãîä

à. îöååú äùøéôä

á. ëéöã ùåøôéï?

â. òì îé îåèì äãéï?

ã. îúé ÷ééí ãéï àøáò îéúåú áéú ãéï?

ä. áàéæä àøöåú ÷ééîå îéúåú áéú ãéï?

å. îéúú áéú ãéï áæîï ùàéï äñðäãøéï ðåäâú

æ. äåøàú ùòä

ñéëåí

 

ä÷ãîä

àøáò îéúåú ÷áòä äúåøä ìäøåâ áäï áéãé àãí àú äçééáéí îéúä òì ôé áéú ãéï. ääîúä áùøéôä äéà àçú îäï, åéù áä öããéí ùáäí äéà ùååä ìîéúåú áéï äãéï äàçøåú, åöããéí áäí éù ìä ééçåã îùìä; ðòñå÷ ëàï âí áàìä åâí áàìä.

 

à. îöååú äùøéôä

ëúá äøîá"í áñôø äîöååú: "åäîöåä äøë"ç äéà ùöéååðå ìùøåó äòåáøéí òì ÷öú äîöååú, åäåà àîøå éúòìä áàù éùøôå àåúå åàúäï". àåìí áñôø äçéðåê (ñåó îöåä øñà) äòéø ùäøîá"ï "ìà éîðä áçùáåï äîöååú áñôø ùìå àøáò îéúåú áéú ãéï", åäéôðä ìòééï ìòéì áîöåä îæ áä ëáø ñéëí àú ùéèú äøîá"ï, åáñåó ëúá: "åäçëí éáåø ìå äéùø áòéðéå". åîñëí äøîá"ï: "åäðøàä àìé äåà ùàðçðå ðöèåéðå áîåîúéï ëåìí îôñå÷ åáòøú äøò î÷øáê...". ðîöà ùìôé äøîá"í ÷ééîåú àøáò îöååú åùøéôä äéà àçú îäï, ìòåîú äøîá"ï ùìãòúå ÷ééîú ø÷ îöåä àçú, åùøéôä äéà ø÷ ôøè àçú áîòùä äîöåä.

 

á. ëéöã ùåøôéï?

ëúåá áîùðä áîñëú ñðäãøéï (ô"æ î"á):

îöåú äðùøôéï, äéå îù÷òéï àåúå áæáì òã àøëåáåúéå (=áøëéå), åðåúðéï ñåãø ÷ùä ìúåê äøëä åëåøê òì öåàøå, æä îåùê àöìå åæä îåùê àöìå òã ùôåúç àú ôéå, åîãìé÷ àú äôúéìä åæåø÷ä ìúåê ôéå åéåøãú ìúåê îòéå åçåîøú àú áðé îòéå. øáé éäåãä àåîø àó äåà àí îú áéãí ìà äéå î÷ééîéï áå îöåú ùøôä, àìà ôåúçéï àú ôéå áöáú ùìà áèåáúå, åîãìé÷ àú äôúéìä åæåø÷ä ìúåê ôéå åéåøãú ìúåê îòéå åçåîøú àú áðé îòéå. àîø øáé àìéòæø áï öãå÷, îòùä ááú ëäï àçú ùæéðúä åä÷éôåä çáéìé æîåøåú åùøôåä. àîøå ìå, îôðé ùìà äéä áéú ãéï ùì àåúä ùòä á÷é.

øù"é ñðäãøéï (ðá, à ã"ä ìà äéä) äñáéø ùäùøéôä áæîåøåú äéúä îùåí ù"öãå÷éï äéå, ùàéï ìäí âæéøä ùåä àìà ÷øà ëîùîòå". åëï äåà áâîøà (ùí ò"á) ìâáé äîùôè áîùðä "àîø øáé àìòæø áøáé öãå÷ îòùä ááú ëäï ùæéðúä åëå'. àîø øá éåñó: áéú ãéï ùì öãå÷éí äåä". åôéøù øù"é ùí ùì öãå÷éï - ùãåøùéï î÷øà ëëúáå. åðøàä ùäãøê äî÷åáìú áéï äâåééí ìäøåâ àú äðéãåï áùøéôä äéúä òì éãé äòìàú äàéù àå äàùä òì äîå÷ã åùøéôúå[1] ; àê çæ"ì ÷éáìå ùéù ëàï ñåâ ùøéôä ðåñó – ùøéôú äðùîä åìà ùøéôú äâåó (ðá, à):

âîøà. îàé ôúéìä? àîø øá îúðä: ôúéìä ùì àáø. îðà ìï? - àúéà ùøéôä ùøéôä îòãú ÷øç, îä ìäìï ùøéôú ðùîä åâåó ÷ééí, àó ëàï ùøéôú ðùîä åâåó ÷ééí. øáé àìòæø àîø: àúéà ùøéôä ùøéôä îáðé àäøï, îä ìäìï ùøéôú ðùîä åâåó ÷ééí - àó ëàï ùøéôú ðùîä åâåó ÷ééí... îàï ãéìéó îòãú ÷øç îàé èòîà ìà éìéó îáðé àäøï? - ääåà ùøéôä îîù äåàé. - åðéìó îéðä! - àîø øá ðçîï àîø øáä áø àáåä: àîø ÷øà åàäáú ìøòê ëîåê - áøåø ìå îéúä éôä. - åëé îàçø ãàéëà ãøá ðçîï, âæéøä ùåä ìîä ìé? - àé ìàå âæéøä ùåä äåä àîéðà: ùøéôú ðùîä åâåó ÷ééí - ìàå ùøéôä äéà ëìì, åàé îùåí åàäáú ìøòê ëîåê - ìôéù ìéä çáéìé æîåøåú ëé äéëé ãìéùøåó ìòâì, ÷à îùîò ìï.

áòì "îðçú çéðåê" áîöåä øñà îñëí àú ãáøé äâîøà, åîåñéó:

åðøàä ìé ôùåè, ãëéåï ãîøáéðï ëì îéðé ùøéôåú îçîú äàù, ø÷ ãòáãéðï áôúéìä îçîú ãøá ðçîï, à"ë àôùø äéëé ãìà ùëéç ôúéìä îú÷ééîú äîöåä àó áçáéìé æîåøåú, åàôùø ãàéï îòðéï àú ãéðå ìäîúéï... ìãéðà ðøàä ìé ãàí àéï ùëéç ìäí ãàéï öøéê ìäîúéï òì äôúéìä ëéåï ùîøáéðï ëì ãáø ùì úåìãåú äàåø, åäåà áø"î ôè"å îñðäãøéï ä"â... ø÷ ãìëúçéìä [áôúéìä] îçîú åàäáú, àáì àéï îòðéï àú ãéðå åùéäåé îöåä àìà îîéúéï áëì úåìãåú äàåø, àìà àí ìéëà ëìì úåìãåú äàåø áåãàé îîúéðéï ëãé ì÷ééí îöåú ùøéôä, àí ìà ùàé àôùø áòðéï àçø. ëï ðøàä ìòð"ã áøåø.

áéøåø ñô÷ æä úìåé áùàìä àí ãéðå ùì øá ðçîï "åàäáú ìøòê ëîåê - áøåø ìå îéúä éôä" äåà ø÷ ãéï ìëúçéìä - àå ùäåà îâãéø àú ãéï ùøéôä àôéìå áãéòáã. îãáøé øù"é ðøàä ùéù ø÷ äâãøä àçú ìùøéôä – ùøéôú äðùîä åäâåó ÷ééí, åäöãå÷éí àéðí î÷áìéí äâãøä æàú. àáì ìôé äøîá"í àìéáà ãáòì îðçú çéðåê, ëì äãéï ùì ùøéôú äðùîä ëùäâåó ÷ééí äåà ø÷ ìëúçéìä, àáì àí àé àôùø ì÷ééí ùøéôä ëê - âí ùøéôú äâåó äøé æå ùøéôä, åàéñåø òéðåé äãéï éëøéò ùìà ì÷ééí àú ãáøé øá ðçîï àìà ìùøåó àú äâåó[2] .

 

â. òì îé îåèì äãéï?

áñôø äîöååú îöåä øëç äð"ì äøîá"í ìà ëúá îé îáöò àú äòåðù, àáì áîðéï äîöååú ä÷öø àåú øëç äøîá"í äåñéó ùäçéåá äåà òì áéú ãéï: "ìäéåú áéú ãéï ùåøôéï áàù, ùðàîø áàù éùøôå àåúå åàúäï". âí áâåó ääìëåú (äìëåú ñðäãøéï ôø÷ éã ä"à) äåà ëúá ù'àøáò îéúåú ðîñøå ìáéú ãéï', åñôø äçéðåê áîöåä øñà äåñéó: "åðåäâú îöåä æå áæëøéí ëé ìäí äîùôè...". àëï áñôø äîöååú äøîá"í ìà ëúá áîéúåú áéú ãéï ùäîöåä ìáéú äãéï ãåå÷à, àåìé îôðé ùàí áéú ãéï àå äòãéí àéðí éëåì ìáöò àú äòåðù äîöåä òåáøú ìëì éùøàì, åëîå ùëúá äøîá"í áäì' ñðäãøéï ùí ä"ç:

îé ùòîã òì ðôùå åìà éëìå áéú ãéï ìàåñøå òã ùéîéúåäå áîéúä ùäåà çééá áä, äåøâéï àåúå òãéå áëì îéúä ùéëåìéï ìäîéúå áä îàçø ùðâîø ãéðå...

àîðí áôåòì îùîò áøîá"í ëàï (åëï áäìëåú ñðäãøéï ôø÷ èå ä"â åôé"â ä"à) ùàú äòåðù îáöòéí äòãéí, åéúëï ùéù ìäí âãø ùì ùìåçé áéú ãéï.

 

ã. îúé ÷ééí ãéï àøáò îéúåú áéú ãéï?

äøîá"í áäìëåú ñðäãøéï (ôø÷ éã éà-éâ) ëúá:

àéï ãðéï ãðé ðôùåú àìà áôðé äáéú, åäåà ùéäéä áéú ãéï äâãåì ùí áìùëä ùáî÷ãù... áúçéìä ëùðáðä áéú äî÷ãù äéå áéú ãéï äâãåì éåùáéï áìùëú äâæéú ùäéúä áòæøú éùøàì... àøáòéí ùðä ÷åãí çøáï áéú ùðé áèìå ãéðé ðôùåú îéùøàì àó òì ôé ùäéä äî÷ãù ÷ééí, îôðé ùâìå äñðäãøéï åìà äéå ùí áî÷åîï áî÷ãù.

úåñôåú (ìæ, á ã"ä îéåí) çåì÷ òì äøîá"í, å÷áò ùâí ôçåú îàøáòéí ùðä ÷åãí äçåøáï "ëùäéå øåàéí öåøê ùòä äéå çåæøéï ììùëú äâæéú" ìãåï ãéðé ðôùåú. úåñôåú áîñëú ëúåáåú (ì, à) äåñéôå ùëê äú÷ééí áëì îéúåú áéú ãéï - îìáã áãéï øöéçä:

îéåí ùçøá áéú ëå'. åà"ú àîàé ìà ð÷è àøáòéí ùðä ÷åãí ùçøá áäî"÷, ãî' ùðä ÷åãí çåøáï âìúä ñðäãøéï ëå' ùìà ãðå ãéðé ðôùåú? åé"ì ãìôòîéí ìöåøê ùòä äéå çåæøéï ñðäãøéï ììùëú äâæéú åìäëé ìà ôñé÷à ìéä ìîéúðé î' ùðä ÷åãí çåøáï... åîùåí ãéðé ðôùåú ãøöéçä ìà äéå çåæøéï ìòåìí, ãòé÷øí ìà âìå àìà îùåí øöéçä ãçæå ãðôéùé øåöçéí ëãàîøéðï áô"÷ ãîñëú ò"æ...

äçúí ñåôø (îñëú ëúåáåú ìãó ì, à) äåñéó ùîé ùäéä çééá îéúú áéú ãéï áú÷åôä ùáéú ãéï ìà éùá áìùëú äâæéú - áòì äòáéøä òùä úùåáú äîù÷ì[3] .

 

ä. áàéæä àøöåú ÷ééîå îéúåú áéú ãéï?

áñôø äçéðåê, îöåä øñà ëúá: 'åðåäâú îöåä æå... áàøõ éùøàì áìáã ëé äéà î÷åí äîùôè'. åìëàåøä ãáøéå ñåúøéí àú äîùðä åäâîøà áîñëú îëåú (æ, à) "ñðäãøéï ðåäâú áàøõ åáçåöä ìàøõ", åáâîøà ðìîã ãéï æä îãøùú äëúåá. åëê ðôñ÷ ò"é äøîá"í (äìëåú ñðäãøéï, ôø÷ éã äé"ã):

áæîï ùãðéï ãéðé ðôùåú áàøõ éùøàì ãðéï ãéðé ðôùåú áçåöä ìàøõ, åäåà ùéäéå äñðäãøéï ñîåëéï áàøõ ëîå ùáéàøðå ùäñðäãøéï ðåäâú áàøõ åáçåöä ìàøõ.

ëáø äòéø òì æä áòì ä"îðçú çéðåê" áàåú á:

...ëáø ëúáúé ëîä ôòîéí [îöåä øëã àåú å åòåã] ãîáåàø áø"î ôé"ã îñðäãøéï äì' é"á-é"ã ãëì æîï ùäéå äáéú ãéï éåùáéí áìùëú äâæéú åãðå ãéðé ðôùåú äéå éëåìéí ñîåëéí áàøõ éùøàì ìãåï ãéðé ðôùåú àôéìå áçåõ ìàøõ...

ðøàä ùâí äîàéøé ááéú äáçéøä ìîñëú ñðäãøéï (ìå, á) ñáåø ëê, åëúá ëðâã ñôø äçéðåê:

ëùäéä áéú äî÷ãù ÷ééí åñðäãøéï áî÷åîí áìùëä äéå ãðéï ãéðé ðôùåú àó áçåöä ìàøõ áñðäãøé ÷èðä äñîåëéí áàøõ[4] , àáì ëì ùàéï áéú äî÷ãù ÷ééí àå ùàéï äñðäãøéï áìùëä àéï ãðéï ãéðé ðôùåú...

 

å. îéúú áéú ãéï áæîï ùàéï äñðäãøéï ðåäâú

áôùèåú òì ôé äî÷åøåú ãìòéì ìà ÷ééí ãéï ùøéôä àå àøáò îéúåú áéú ãéï áæîï äæä, àçøé äçåøáï ùàéï ñðäãøéï åàéï ìùëú äâæéú. àîðí äéä àîåøà áááì ùäéä ãï ãéðé ðôùåú (ñðäãøéï ðá, á):

àéîøúà áú èìé áú ëäï ùæéðúä äåàé, à÷ôä øá çîà áø èåáéä çáéìé æîåøåú åùøôä. àîø øá éåñó: èòä áúøúé, èòä áãøá îúðä, åèòä áãúðéà åáàú àì äëäðéí äìåéí åàì äùôè àùø éäéä áéîéí ääí, áæîï ùéù ëäï - éù îùôè, áæîï ùàéï ëäï - àéï îùôè. àîø øáé àìòæø áøáé öãå÷, îòùä ááú ëäï ùæéðúä åëå'. àîø øá éåñó: áéú ãéï ùì öãå÷éí äåä.

ìôé ãáøé øá éåñó, øá çîà èòä äï áèéá òåðù äùøéôä åäï áòöí áéöåò òåðù äîåú. àí ððéç ùùééê ìäòðéù áîéúú áéú ãéï àçøé äçåøáï, àåìé äîçìå÷ú áéðéäí äééúä äîçìå÷ú äð"ì àí ãéï ôúéìä ùì àáø äåà ø÷ ìëúçéìä - àå ùäåà îòëá îòé÷ø äãéï: øá éåñó ñáåø ùãéï æä äåà îòé÷ø äãéï, åìëï äáéàå àú äñéôåø ùì äîùðä îéã àçø ëê ìåîø ùëê ãðéí áéú ãéï ùì öãå÷éí; àáì øá çîà ìîã ùãéï æä äåà ø÷ ìëúçéìä, åëùàéï òåôøú, àå áò÷áåú ðñéáåú àçøåú, àôùø ìùøåó âí àú äâåó. àåìí ÷ùä ìëàåøä ìäðéç ùäéä ìøá çîà îñåøú ùàôùø ìáöò àøáò îéúåú áéú ãéï âí áæîï äæä, ëðâã ëì äãøùåú ùì äâîøà.

àåìí îîëúáå ùì øá éåñó àáï àáéúåø àáï ùèðàù ìøá ùîåàì äëäï, âàåï éùéáú àøõ éùøàì, ðéúï ìäñé÷ ùãðå ãéðé ðôùåú áñôøã äîåñìîéú. ðøàä ùäâàåï îà"é úîä òì ùí îùôçúå ëàéìå äåà îáðé äùèï, åøá éåñó äñáéø àú î÷åø äëéðåé[5]:

...åìùåí ùäëéù âàåï áëéðåé ùìðå îéçééá ìî÷éí òìéä... åéãò ëáåãå ëé æ÷ï æ÷éðé éøçîí àìå÷éðå äéúä éãå ú÷éôä áñôøã, åìäâéã îòìåúéå áéï áúåøä áéï áãáø àçø áì ðåëì, åäåà ÷ééí àøáò îéúåú áàñôîéà îä ùìà éúëï ìæåìúå áçåõ ìàøõ, åìùåí ùäéä ùåè ìäì÷àú äøùòéí ÷øàåäå ùåè àðù, åãáø æä ìùáç äéä áôðé öåø åéöåø... éåñó áø éöç÷ äñôøãé.

äàéâøú ðëúáä áùðú ã"à úùî"è (989 ìîðééðí), åàí ëï æ÷ï æ÷ðå äéä çé áòøê îàä ùðéí ìôðé ëï; øá éåñó ñáø ùàéï ì÷ééí àøáò îéúåú áçåõ ìàøõ áæîï äæä, åáëì æàú äòéã ùæ÷ï æ÷ðå ÷ééí ãéï àøáò îéúåú áéú ãéï áæîï äæä áñôøã. äãáø úîåä îàã, àìà àí ðàîø ùëîå ùäéä àåìé ìøá çîà áø èåáéä ëê äéä âí ìæ÷ðå îñåøú ùîéúåú áé"ã ðåäâåú âí áæä"æ, ãáø ùàéðå ìôé äîñåøú ääìëúéú ùìðå! åö"ò.

îöàðå ãáø ãåîä áîâéìú àçéîòõ (îäã' ÷ìàø éøåùìéí úù"ã, òî' éæ-éç), ùðëúáä áùðú ã"à úúé"ã (1054). âéáåøé äñéôåø, ø' çððàì åø' ùôèéä áðé àîéúé (îçáø äôéåè äîôåøñí ùì é"â îéãåú ùàåîøéí áðòéìä áéåí äëéôåøéí; áðå ø' ùôèéä äðæëø âí äåà îçáø ùì ôéåèéí äðàîøéí áðòéìä) çéå ëîàä ùðéí ÷åãí ìëï áàøõ àéèìéä:

áðé øáé àîúé, äí àáåú àáåúé, øáé ùôèéä åøáé çððàì... åáéðéäí ð÷áò [øáé àäøåï îáâãã ùðæëø ùí], åéùéáúå ùí ÷áò... åùí äøàä àåðéí, áäôñ÷ú ãéðéí, ëáäéåú äàåøéí, åéùéáú ñðäãøéï... åàçã úåôéìå [æä ùîå] îòì îòéìä, åáà òì àùä áòåìä, åãðå áåòã áðé ÷äìä, áçð÷ äéåú ìëìä. åàéù àçã ÷ôõ ìøâìä, òì àùä àçú åäøâä, åôñ÷ ãéðå ìúåâä, åöéåä òìéå äøéâä. åàçã áà àì äæëø, òùä ëòåáãé àì ðëø, åãéðå ðåãò åäåëø, åìñ÷éìä ðëàá åðòëø. åàçã áà àì çîåúå, òáø òì ãú à-ì åúåøúå, åöéåä äøá áöååàúå, åðåòãå àìéå åùøôå àåúå.

éúëï àîðí ùáãøê îìéöä îúëååéï ëàï äîñôø, ìåîø ùâãåì æä äéä øàåé ìãåï ãéðé ðôùåú, àåìí éúëï ùäãáøéí ëàï äí ëôùåèí åãðå áî÷åîí åáæîðí ãéðé ðôùåú[6].

 

æ. äåøàú ùòä

äâîøà (ñðäãøéï îå, à) ÷åáòú ùàôùø ìãåï ãéðé ðôùåú áæîï äæä îôðé äåøàú ùòä:

úðéà øáé àìéòæø áï éò÷á àåîø: ùîòúé ùáéú ãéï îëéï åòåðùéï ùìà îï äúåøä, åìà ìòáåø òì ãáøé úåøä, àìà ëãé ìòùåú ñééâ ìúåøä. åîòùä áàçã ùøëá òì ñåñ áùáú áéîé éååðéí, åäáéàåäå ìáéú ãéï åñ÷ìåäå, ìà îôðé ùøàåé ìëê àìà ùäùòä öøéëä ìëê. ùåá îòùä áàãí àçã ùäèéç àú àùúå úçú äúàðä åäáéàåäå ìáéú ãéï åäì÷åäå, ìà îôðé ùøàåé ìëê àìà ùäùòä öøéëä ìëê[7] .

 åëï ôñ÷ äøîá"í áäìëåú ñðäãøéï (ôë"ã ä"ã), åäîàéøé ùí ìå, á. ìôé æä, àåìé àôùø ìåîø ùâí äî÷øéí ìòéì ðòùå ëäåøàú ùòä.

éù ùìîãå ùâí áîòùä éäåãä åúîø äåöéàåä ìùøéôä îôðé äåøàú ùòä[8] (áøàùéú ôø÷ ìç ôñå÷ ëã). àîðí áòì äèåøéí ëúá áùí øáéðå éäåãä äçñéã: 'ìà ãï àåúä éäåãä ìùøéôä, àìà ùéùøôå ìä øåùí áéï ôðéä ìñéîï ùäéà æåðä'[9] . åòé' áùå"ú äøà"ù ëìì éæ ñé' ç åëìì éç ñé' éâ ùäñëéí ìòåðùéí âåôðééí ÷ùéí àê îòåðù îåú îîìéõ ìäéîðò, åáùå"ú æëøåï éäåãä ìáðå ñé' ðç, ñá-ñâ, òæ, öá åòåã[10]. åòé' áøî"à àä"ò ñé' ÷òæ ñò' ä, åáùå"ú öéõ àìéòæø (çì÷ éè ñéîï ðà ñé' á) ùãï áãáøéå.

 

ñéëåí

îàîø æä ãï áàçú îàøáò îéúåú áéú ãéï - îéúú ùøéôä, åáä áéøøúé àí éù áä îöåä áôðé òöîä, àéê îáöòéí àåúä, àéôä åîúé. åéäé øöåï ùéùåáå ùåôèéðå ëáøàùåðä åéåòöéðå ëáúçéìä, åòîê ëåìí öãé÷éí åìà éöèøëå ìãéðéí àìå àìà ìãøåù åì÷áì ùëø.

---